Ehmedê Xanî, Fîlozofê Gel Parêzvanê Ziman û Mîmarê Hîsbûna Neteweyî

Nivîskar: Mîrza Xanî

Ehmedê Xanî (1651–1707), edebiyata Kurdî û dîroka rûmetî ya Kurdan de yek ji navên herî girîng e. Ew ne tenê şairekî klasîk e, lê her wiha rûnasekî girîng, fîlozofê gel, parêzvanê ziman û kesekî ku hewl da hîsbûna neteweyî biafirîne ye. Eserên wî, ku hîn jî têne xwendin, ne tenê hêza hunerî û edebî dihewîne, lê di heman demê de giraniya siyasî, rûnî û fîlosofîk jî di nav xwe de dihilîne.

Xanî lêgerîna azadiyê ne tenê li ser asta kesayetî, belkî li ser asta civakî jî dike. Ev lêgerîn bi xatirê gelê Kurd di bîra hevpar a şexsî û neteweyî de hatiye nivîsandin. Ji ber vê yekê, mîrasa wî ya rûnî ne tenê rêbera boriyê ye, lê rêbera roja îro û siberojê jî ye.

Di Bîra Xanî de Rizgariya Kesayetî û Civakî

Yek ji mijarên herî xurt ên di eserên Xanî de tema azadiyê ye—azadî ne tenê li asta kesayetî, lê her wiha li asta civakî tê lêgerîn. Di “Mem û Zîn” de, wî bi hevsengiyeke bihêz evîna kesayetî, têkçûn, şerên navxweyî û kêmasiya nasnameyê bi hev re nîşan dide.

Ji aliyê Xanî ve, evîn ne tenê evînek mecazî ye, belkî evînek metafîzîk û siyasî ye. Evîn amûrek e ku mirov ji hundir ve diguherîne; azadiya gelan jî tenê bi nasîna nasnameya xwe, nivîsandina bi zimanê xwe û xwe-şandina xwe pêk tê. Xanî ev fikir ne tenê bi wêneyên edebî, belkî bi îdeolojiyeke kûr jî pênase dike. Li gorî wî, gelê Kurd dê tenê wê demê azad be ku nasnameya xwe binase, bi zimanê xwe biaxive, binivîse û xwe bi rûmet bike. Ev nêzîkatî nîşan dide ku felsefeya wî ne tenê li ser rûmeta kesayetî, lê li ser rûmeta neteweyî û hîsbûna siyasî hatiye avakirin.

Parastina Ziman û Berxwedana Çandî

Yek ji aliyên herî bi bandor ên Xanî ew e ku di dema xwe de, li hember zimanên serdest ên wextê (wekî Erebî û Farisî), bi biryardarî zimanê Kurdî parast û wekî zimanekî edebî û fîlosofîk pêş xist.

Wî Kurdî ne tenê wekî amûrekî peywendiyê dît, lê wekî bingeha nasnameyê û fikrê nas kir. Bi vî awayî, Xanî dikare wekî pêşengê felsefeya zimanê nûjen were hesibandin. Gotina wî ya navdar:

“Ger dilê Kurd xwe bihêle xweber,

Zimanê xwe bê, wê xweyî nêder.”

ev gotin bi awayekî zelal nîşan dide ku ziman ne tenê amûr e, lê bi dîrok, bîr û hîsbûna gelê ve girêdayî ye.

Siyaseta zimanî ya Xanî di heman demê de stratejiyeke berxwedanê ye. Wî bi nivîsandina bi Kurdî, zimanê xwe xurt kir û gelê xwe ber bi xwedîderketina çandî ve şand. Bi vî rengî, Xanî ne tenê şair û nivîskarek e, lê her wiha aktorekî siyasî û pêşengê berxwedana çandî ye.

Avakirina Hîsbûna Neteweyî û Rûmeta Ronahîbûnê

Yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên Xanî ew e ku di sedsala 17’an de, dema ku têgihiştina netewe-dewletan hê zêde belav nebûbû, wî hewl da ji bo gelê Kurd hîsbûna neteweyî ava bike. Li gorî wî, pirsgirêka sereke ya Kurdan ne tenê dagirkeriya derve ye, lê her wiha kêmasiya rêxistinbûn, xebat û zanînê ye.

Ji ber vê yekê, Xanî zanyarî, hîsbûn û yekîtiyê her dem di pêş de dixe. Di vê çarçoveyê de, ew dikare bi ronakbîrên ronahîbûnê yên Rojava (Ewropayê) re were berhevkirin, lê felsefeya wî ya ronahîbûnê ne bi sekulerîzmê, belkî bi nasîna gelê xwe, bi zimanê xwe fikirîn û nivîsandina dîroka xwe hatiye avakirin. Xanî yek ji kêm ronakbîrên Rojhilatê ye ku hewl daye ronahîbûneke xwemalî bi bingeha çanda xwe ava bike.

Karê Wî Li Îro û Mîrasa Wî ya Fikrî

Mîrasa fikrî ya Ehmedê Xanî di sedsalên 20’an û 21’an de bandoreke mezin li ser gelek nivîskar, ronakbîr û rêberên siyasî yên Kurd kiriye. Wî ne tenê bingeha edebiyata nûjen a Kurdî danî, lê her wiha gotara neteweyî ya siyasî jî bi awayekî kûr xurt kir.

Bi taybetî di mijarên wekî parastina ziman, mafên çandî û nasnameya civakî de, tesîra wî hîn jî berdewam e. Eserên wî, ku bi lehçeyên cuda li cîhanê têne xwendin, şîrove kirin û li ser wan xebatên akademîk têne kirin, nîşan dide ku Xanî ne tenê nivîskarekî boriyê ye, lê nivîskarekî îro û siberojê jî ye. Felsefeya wî ne tenê ji bo gelê Kurd, lê ji bo her gelê ku li nasname û rûmeta xwe digere, bûye çavkaniyeke îlhamê.

Xelasî

Ehmedê Xanî di dîroka fikrî ya Kurdan de ne şairekî asayî ye; ew şevateke demê ye—kesekî ku dema xwe fêm kir, lê di heman demê de wê şopand û guherand. Ew girêdana di navbera azadiya kesayetî û rizgariya civakî de bi felsefeyeke kûr ava dike.

Felsefeya wî ji rûmeta kesayetî heta dadmendiya civakî, ji metafîzîkê heta têkoşîna siyasî, hemû aliyan bi hev re dihewîne. Xwendina Xanî ya îro ne tenê bibîranîna dîrokê ye, lê hewldanek e ji bo têgihiştina pirsgirêkan bi rûmeteke fîlosofîk û exlaqî. Ehmedê Xanî, ronakbîrekî ronahîbûnê ye ku mîrasa wî îro jî rêya gelê kurd ronî dike.

Xelat